డిజిటల్ అవగాహన సైబర్ మోసాలను అరికట్టడంలో సహాయపడుతుంది - ఉమా పెండ్యాల
విచ్చలవిడిగా పెరిగిపోతున్న సహకార నేరాల నేపథ్యంలో, అన్ని విభాగాలు మరియు బ్యాంకింగ్ సంస్థలు కలిసి పనిచేయాలని హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆదేశాలు జారీ చేసింది. దీనిని జాతీయ భద్రతకు ఒక తీవ్రమైన సవాలుగా అభివర్ణిస్తూ, కేంద్ర హోం మంత్రి అమిత్ షా ఏజెన్సీల సమన్వయంపై నొక్కి చెప్పారు. నూతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించుకుంటున్న నేరస్థులను సమర్థవంతంగా అరికట్టేందుకు, సమన్వయంతో కూడిన, సురక్షితమైన విధానాలను అభివృద్ధి చేయడానికి సెంట్రల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషన్, ఎస్ఆర్ఈడీ మరియు బ్యాంకింగ్ సంస్థలు కలిసి పనిచేయాలని ఆయన ఆదేశించారు. దేశంలో డిజిటల్ లావాదేవీలు లావాదేవీల వేగం పెరగడంతో అవకాశాలతో పాటు ప్రమాదాలు కూడా పెరిగాయి; ప్రతి 37 సెకన్లకు ఒక వ్యక్తి సైబర్ మోసానికి గురవుతున్నారు, అంటే దాదాపు ప్రతి 37 సెకన్లకు 100 మంది దీని బారిన పడుతున్నారు. రాజ్యసభలో హోం శాఖ సమర్పించిన లిఖితపూర్వక ప్రకటన ప్రకారం, 2015 మరియు 2021 మధ్య కాలంలో 55,000 మంది సైబర్ మోసానికి గురయ్యారు.
కోట్ల రూపాయల సొమ్ము అక్రమంగా కాజేయబడింది. కేంద్ర హోం శాఖ ప్రకారం, గత ఐదేళ్లలో సైబర్ మోసాలకు సంబంధించి మొత్తం 6.58 కోట్ల ఫిర్యాదులు నమోదయ్యాయి. సైబర్ మోసాల వల్ల కలిగిన ఆర్థిక నష్టం 2021లో ₹551 కోట్లుగా ఉండగా, 2022 నాటికి అది ₹2,290 కోట్లకు, 2025 నాటికి ₹7,465 కోట్లకు పెరిగిందని నివేదిక పేర్కొంది. ఆ తర్వాత 2024లో ఈ మొత్తం ₹22,848 కోట్లకు పెరగగా, 2025లో ₹22,495 కోట్లుగా నమోదైంది.
ఫిర్యాదుల సంఖ్య కూడా క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది: 2021లో 2,62,846, 2022లో 6,94,446, 2023లో 13,10,357, 2024లో 19,18,835 మరియు 2025లో 24,02,579 ఫిర్యాదులు నమోదయ్యాయి. గణాంకాలలో కనిపిస్తున్న ఈ పెరుగుదల, డిజిటల్ భద్రత ఎదుర్కొంటున్న భారీ సవాలును స్పష్టం చేస్తోంది.
అయితే, ఈ ఎన్నికల సమయంలో సైబర్ నేరాల అంశం కీలక పాత్ర పోషించింది. సైబర్ నేరాల నియంత్రణ వ్యవస్థను బలోపేతం చేసే దిశగా ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. ఇందులో భాగంగానే CBIలో కొత్త సైబర్ క్రైమ్ విభాగం మరియు IB ఆధ్వర్యంలో రాష్ట్ర స్థాయి సైబర్ క్రైమ్ దర్యాప్తు కేంద్రాల (SCITs) ఏర్పాటు వంటి కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. దీని కోసం 2025లో రూ. 1 కోటి నిధితో ఒక ప్రత్యేక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. అలాగే, జనవరి 2020 మరియు నవంబర్ 2025 మధ్య కాలంలో 'నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ కమిషన్' (NSC) ఏర్పాటు చేయబడింది.నేర నివేదన వ్యవస్థ 23 కోట్ల సందర్శనలను మరియు 82 లక్షల ఫిర్యాదులను నమోదు చేయగా, వాటిలో సుమారు 1,84,000 కేసులు ఎఫ్ఐఆర్లుగా మార్చబడ్డాయి ఆర్థిక పరిహారాన్ని వేగవంతం చేయడానికి పౌర నివేదన మరియు నిర్వహణ వ్యవస్థను అమలు చేయగా, సహాయం కోసం ప్లేన్ 1000ను ప్రారంభించారు.
ఇది ఒక మాధ్యమంగా మారింది. రాష్ట్రాల వారీగా చేసిన విశ్లేషణలో, నేర కేసుల పరంగా మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక మరియు తెలంగాణ అగ్రస్థానంలో ఉన్నట్లు తేలింది.
రాజ్యసభకు ఇచ్చిన లిఖితపూర్వక సమాధానంలో, 2021 మరియు 2025 మధ్య కాలంలో సైబర్ మోసగాళ్లు ప్రజల ఖాతాల నుండి ₹55,000 కోట్లకు పైగా సొమ్మును కాజేశారని కేంద్ర హోం శాఖ తెలిపింది. ఆ శాఖ వివరాల ప్రకారం, మొత్తం 6.58 కోట్ల సైబర్ మోసాలకు సంబంధించిన ఫిర్యాదులు నమోదయ్యాయి. సైబర్ మోసాలకు సంబంధించిన మొత్తం విలువ 2021లో ₹551 కోట్లుగా ఉండగా, 2022లో అది ₹2,290 కోట్లకు మరియు 2023లో ₹7,465 కోట్లకు పెరిగిందని నివేదిక సూచిస్తోంది. 2024లో ఈ మొత్తం ₹22,848 కోట్లకు చేరగా, 2025లో ₹22,495 కోట్లుగా నమోదైంది. ఫిర్యాదుల సంఖ్య కూడా క్రమంగా పెరుగుతూ వచ్చింది.
రాజస్థాన్తో సహా పలు రాష్ట్రాలు ఈ వ్యవహారంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. జార్ఖండ్లోని జమ్తారా మరియు బీహార్లోని కొన్ని ప్రాంతాలు చాలా కాలంగా సైబర్ నేరాలకు ప్రధాన కేంద్రాలుగా (హాట్స్పాట్లుగా) గుర్తింపు పొందాయి; అయితే, రాజస్థాన్లోని భరత్పూర్ ఈ విషయంలో జమ్తారాను కూడా అధిగమించి, అటువంటి కార్యకలాపాలకు ఒక ప్రధాన కేంద్రంగా అవతరించిందని అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి. దేశంలో జరిగే సైబర్ నేరాల ఘటనలలో భరత్పూర్, అల్వార్, మేవాత్ మరియు మధుర ప్రాంతాలు గణనీయమైన వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. 2025లో, 786 కోట్లకు పైగా కేసులు నమోదు కాగా, పోలీసులు 2.5 లక్షలకు పైగా అనుమానాస్పద మొబైల్ నంబర్లను గుర్తించారు. నేరగాళ్ల కార్యకలాపాలు అంతర్జాతీయంగా విస్తరించాయి. దర్యాప్తులను బలోపేతం చేసేందుకు, జాతీయ డిజిటల్ సహాయ కేంద్రం రాష్ట్రాలకు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందిస్తోంది. కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన ఈ కేంద్రం, డిసెంబర్ 2025 నాటికి 13,299 కేసులకు సహాయం అందించింది.
అస్సాంలో ఒక ఆధునిక ప్రయోగశాల కూడా ఉంది. డిజిటల్ సాధనాలను ఉపయోగించి సమర్థవంతమైన విశ్లేషణను చేపట్టేందుకు వీలుగా, ఫోరెన్సిక్ ప్రయోగశాలల విషయంలో కేంద్రం రాష్ట్రాలకు సహాయం అందిస్తోంది. రిపోర్టింగ్ నెట్వర్క్కు సంబంధించి పరిశోధన, సామర్థ్య పెంపు, ప్రజా అవగాహన వంటి పనులను ఏకకాలంలో చేపట్టారు. డిజిటల్ విప్లవం ఇంటర్నెట్ వినియోగదారుల సంఖ్య పెరగడానికి దారితీసింది.ఈ వృద్ధితో పాటు సైబర్ నేరాలు కూడా వేగంగా పెరిగాయి. ఆన్లైన్ బ్యాంకింగ్, ఈ-కామర్స్ మరియు డిజిటల్ చెల్లింపులు ఆర్థిక కార్యకలాపాలను సరళతరం చేసినప్పటికీ, వాటికి సంబంధించిన ప్రమాదాలను కూడా పెంచాయి. — ఉమా పాండ్యాల వాస్తవానికి, సైబర్ నేరం అనేది ఇకపై కేవలం శాంతిభద్రతలకు సంబంధించిన విషయం మాత్రమే కాదు; ఇది ఆర్థిక మరియు జాతీయ భద్రతతో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉన్న సమస్యగా మారింది. ప్రజలను మోసం చేయడానికి నేరగాళ్లు నిరంతరం కొత్త ఎత్తుగడలను రూపొందిస్తున్నారు, దీనివల్ల విద్యావంతులు మరియు వివేకవంతులు కూడా వారి ఉచ్చులో చిక్కుకుంటున్నారు. అంతేకాకుండా, ఈ మోసాలకు పాల్పడేవారు తరచుగా కంబోడియా వంటి ప్రాంతాలలో శిక్షణ పొందిన తర్వాతే, వాటిని అమలు చేయడానికి భారతదేశానికి తిరిగి వస్తుంటారు.మోసగాళ్లు ఏఐ ఆధారిత సోషల్ ఇంజనీరింగ్ను ఉపయోగించి నకిలీ పెట్టుబడి మరియు ట్రేడింగ్ స్కామ్లతో పాటు, డిజిటల్ గేమింగ్, టెలిగ్రామ్ స్కామ్లు, క్రెడిట్ కార్డ్ పరిమితి పెంపులు, నకిలీ ట్రాఫిక్ చలాన్లు మరియు పెళ్లి ఆహ్వాన పత్రికలకు సంబంధించిన పథకాలను కూడా నడుపుతున్నారు. ఇప్పుడు, విద్యుత్ బిల్లులతో పాటు, ప్రజలను మోసం చేసే సాధనంగా వారు నకిలీ ఎల్పిజి డిస్ట్రిబ్యూటర్షిప్ ఆఫర్లను కూడా అవలంబించారు.
సైబర్ మోసాల బారి నుండి రక్షించుకోవడానికి, ప్రతిఒక్కరూ బలమైన, ప్రత్యేకమైన పాస్వర్డ్లను ఉపయోగించాలి మరియు వాటిని ఎప్పటికప్పుడు అప్డేట్ చేసుకోవాలి. అలాగే, ఈమెయిల్లు, SMS సందేశాలు లేదా సోషల్ మీడియాలోని లింక్లపై క్లిక్ చేయడం మానుకోవాలి, ఎందుకంటే ఇవి ఫిషింగ్ దాడులకు మార్గాలుగా మారవచ్చు బ్యాంకు, ప్రభుత్వ అధికారి లేదా ఏదైనా చట్టబద్ధమైన సంస్థ మీకు కాల్ చేస్తే జాగ్రత్త వహించండి మరియు సున్నితమైన లావాదేవీలు జరపడం మానుకోండి. మీ మొబైల్ పరికరాలు, ల్యాప్టాప్లు మరియు కంప్యూటర్లలో యాంటీవైరస్ సాఫ్ట్వేర్ను ఇన్స్టాల్ చేసి ఉంచండి మరియు సిస్టమ్ అప్డేట్లను క్రమం తప్పకుండా జరిగేలా చూసుకోండి. ఆకర్షణీయమైన ఆఫర్లు, లాటరీలు లేదా పెట్టుబడి పథకాలను వాగ్దానం చేసే కాల్స్ మరియు సందేశాల పట్ల అప్రమత్తంగా ఉండండి.అప్రమత్తంగా ఉండండి. పోలీసులు లేదా ఏదైనా ఏజెన్సీకి చెందిన వారని చెప్పుకునే వ్యక్తి మిమ్మల్ని ఆన్లైన్లో అరెస్టు చేస్తామని బెదిరిస్తే, భయపడకండి; బదులుగా, అధికారిక మార్గాల ద్వారా ఆ వాదనను ధృవీకరించుకోండి. అటువంటి సంఘటన గురించి 1930కి కాల్ చేయడం ద్వారా లేదా అధికారిక సైబర్క్రైమ్ పోర్టల్లో ఫిర్యాదు చేయడం ద్వారా తెలియజేయండి.
